Aklın ve Mutluluğun Şifresi: Yusuf Has Hacip ve Kutadgu Bilig

Tarih, at sırtında rüzgâr gibi esen, fetihler yapan ve kıtaları titreten büyük komutanları yazar; ancak o komutanların kurduğu devletleri asırlar boyu ayakta tutan şey, kılıcın keskinliği değil, kalemin ve aklın derinliğidir. Türk milletinin İslamiyet'i kabulüyle birlikte yeni bir medeniyet dairesine girdiği 11. asırda, Karahanlı coğrafyasından, Balasagun'dan bir bilge güneş gibi doğdu: Yusuf Has Hacip. O, Orta Asya’nın kadim "Bozkır Töresi" ile İslam'ın ahlak ve adalet anlayışını muazzam bir potada eriterek, Türk-İslam tarihinin ilk ve en görkemli siyasetnamesini, Kutadgu Bilig'i kaleme aldı.

Mutluluk Veren Bilgi: Bir Devlet ve İnsanlık Anayasası
1069 yılında tamamlanıp Karahanlı Hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunulan Kutadgu Bilig, kelime anlamı olarak "Mutluluk Veren Bilgi" demektir. Yusuf Has Hacip, bu eserinde insanlara hem bu dünyada hem de ahirette mutlu olmanın, devletin ise adaletle ve nizamla nasıl yönetileceğinin yollarını 6645 beyitlik devasa bir şiirle anlatmıştır.

O, devleti sadece vergi toplayan ve savaşan bir mekanizma olarak değil; tebaasını (halkını) huzur içinde yaşatan, tok kılan ve adaleti sağlayan kutsal bir çatı olarak tasavvur etmiştir. Eserindeki şu tarihi uyarı, Bozkır aklının yüzyıllar öncesinden bugüne yankılanan en net mesajıdır:

"Memleket kılıçla alınır, kalemle tutulur. Kılıç memleketi fetheder, fakat o memleketi ancak adalet ve kanunla elde tutabilirsin."

Dört Sütun Üzerine Yükselen İhtişam
Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig'i kuru bir öğüt kitabı olarak yazmamış, dünyada eşine az rastlanır bir edebi zekâyla, devletin ve insanın dört ana direğini dört farklı karakter üzerinden (alegorik olarak) konuşturmuştur:

Küntogdı (Hükümdar): "Gündoğdu" anlamına gelir ve Adalet ile kanunu (töreyi) temsil eder. Güneş nasıl ki her yeri eşit aydınlatırsa, hükümdarın adaleti de zengin-fakir, güçlü-zayıf demeden herkese eşit ulaşmalıdır.

Aytoldı (Vezir): "Dolunay" anlamına gelir ve Kut'u, Devleti, Saadeti (Talih) temsil eder. Ay nasıl sürekli şekil değiştirirse, devletin makamları ve ikbal de değişkendir; ona güvenip kibre kapılmamak gerekir.

Ögdülmiş (Vezirin Oğlu): "Övülmüş" anlamına gelir ve Aklı, Bilgiyi, Anlayışı temsil eder. Devlet işleri cahillerin elinde yıkıma, akıllı ve liyakatli insanların elinde ise refaha kavuşur.

Odgurmış (Zahit): "Uyanmış" anlamına gelir ve Akıbeti, Kanaati ve Ahireti temsil eder. İnsanın bütün bu dünya telaşının sonunda varacağı yeri ve hırslardan arınmış saf maneviyatı simgeler.

Bu dört karakterin birbirleriyle yaptığı muazzam felsefi tartışmalar, aslında yöneticilere ve halka verilen birer ahlak dersidir.

Dilin Zırhı ve Türkçenin Kudreti
Yusuf Has Hacip'in en büyük başarılarından biri de, o dönemde Arapça ve Farsçanın edebiyat ve bilim dünyasındaki baskın etkisine rağmen, böylesine derin bir felsefi, siyasi ve ahlaki eseri duru ve kudretli bir Türkçe (Hakaniye Türkçesi) ile yazmış olmasıdır. O, sadece bir devlet teorisyeni değil, aynı zamanda Türk dilinin asaletini ve ifade gücünü kanıtlayan bir dil bayraktarıdır.

Bozkırın Asla Eskimeyen Şifresi
Bugün üzerinden neredeyse bin yıl geçmiş olmasına rağmen Kutadgu Bilig, devlet adamlarına adil olmayı, âlimlere bilgiyi paylaşmayı, halka ise ahlaklı ve erdemli yaşamayı öğütleyen canlı bir kılavuzdur. Bozkırname'nin dijital sayfalarında Yusuf Has Hacip’i yâd etmek; gücün değil adaletin, kibrin değil aklın, kılıcın değil kalemin üstünlüğünü savunan o büyük Türk-İslam şuuruna sahip çıkmak demektir.