Bütün Türklerin Ortak Ufku ve Uyanışın Mimarı: İsmail Bey Gaspıralı
Bir milleti esaretten kurtarmanın yolu sadece cephede düşmanla çarpışmaktan geçmez; asıl ve en büyük savaş, cehalete, tembelliğe ve bölünmüşlüğe karşı zihinlerde verilen savaştır. 19. yüzyılın sonlarında, uçsuz bucaksız Türkistan ve Kafkasya coğrafyası Çarlık Rusyası'nın ağır çizmeleri altında inlerken, milleti saran asıl tehlike sadece Rus işgali değil, Türk boylarının birbirine yabancılaşması, dilini unutması ve çağın gerisinde kalmasıydı. İşte bu koyu karanlığın tam ortasında, Kırım'ın Bahçesaray şehrinden doğan bir güneş, bütün Türk dünyasını aydınlatacak o muazzam meşaleyi yaktı: İsmail Bey Gaspıralı.
Asırları Aşan O Mukaddes Parola: "Dilde, Fikirde, İşte Birlik"
İsmail Gaspıralı'yı Türk milliyetçiliğinin en büyük fikir babalarından biri (ve hatta Ziya Gökalp'e ilham veren asıl kaynak) yapan şey, ortaya koyduğu o eşsiz ve ölümsüz formüldür: "Dilde, fikirde, işte birlik!"
O, çok iyi biliyordu ki; birbirinin dilini anlamayan, birbirinin derdiyle dertlenmeyen ve ortak bir ülkü (fikir) etrafında kenetlenmeyen boylar, devasa bir millet olamazlar; sadece işgalcilerin kolay lokması olurlar. Bu yüzden, İstanbul'daki bir Türk ile Kaşgar'daki, Kazan'daki veya Bakü'deki bir Türk'ün aynı gazeteyi okuyup aynı kelimelere ağlamasını ve aynı hedefe yürümesini hayal etti. Bu parola, sadece siyasi bir slogan değil, Türk dünyasının kıyamete kadar elinden düşürmemesi gereken bir "Hayatta Kalma Beyannamesi"dir.
Kâğıttan Bir İmparatorluk: Tercüman Gazetesi
Silahı yoktu, ordusu yoktu; ama onun Bahçesaray'da kurduğu külüstür bir matbaadan çıkan Tercüman gazetesi, Çar'ın ordularından çok daha güçlü bir etki yarattı. Gaspıralı, Tercüman'ı öyle arı, öyle ortak bir Türkçeyle çıkardı ki; bu gazete Kırım'da basılıyor ama İstanbul'da, Taşkent'te, Tebriz'de ve Urumçi'de aynı rahatlıkla okunuyordu.
Yüzyıllarca birbirinden kopuk yaşamış, aralarına sınırlar ve düşmanlar girmiş Türk boyları, Tercüman sayesinde yeniden "Biz bir koca milletiz" şuuruna eriştiler. O gazete, Türk'ün o devasa coğrafyasını kâğıt üzerinde yeniden birleştiren manevi bir imparatorluktu.
Cami ile Mektebi Barıştıran Devrim: Usul-ü Cedid
Gaspıralı, milli şuurun ancak eğitimle ayağa kalkacağına inanıyordu. O dönemde Müslüman Türklerin medreseleri çağın gerisinde kalmış, sadece ezbere dayalı bir sistemle çökmüştü. Gaspıralı, Usul-ü Cedid (Yeni Usul) adını verdiği eğitim devrimiyle, çocuklara kendi anadillerinde okuma yazmayı haftalar içinde öğreten, matematik, coğrafya ve tarih gibi müspet ilimleri İslam ahlakıyla harmanlayarak veren yepyeni okullar açtı.
O, dinini bilen ama aynı zamanda dünyayı okuyan, teknolojiyi anlayan, ufku geniş bir nesil yetiştirmek istedi. Çünkü ona göre; cehalet, Rus Çarından daha büyük bir düşmandı.
Tohumdan Çınara: Ebedi Miras
İsmail Bey Gaspıralı, ömrünü masa başında hamaset yaparak değil; matbaa mürekkebi yutarak, diyar diyar gezerek ve milletinin beynindeki pasları silerek geçirdi. O, "Büyük Türk Milleti" idealini romantik bir şiir olmaktan çıkarıp, matbaayla, okulla, eğitimle ilmek ilmek dokuyan büyük bir eylem adamıdır.
Bugün "Bozkırname" adlı bu dijital hafızada yapılan iş, aslında Gaspıralı'nın Tercüman gazetesiyle başlattığı o mukaddes davanın çağımızdaki yansımalarından biridir. Sınırların ve mesafelerin anlamsızlaştığı bu dijital çağda, İsmail Bey Gaspıralı'yı anmak; onun o altın parolasını yeniden baş tacı yapmak ve "Dilde, fikirde, işte birlik" diyerek Kızılelma'ya yürümektir. Ruhu şad, ufku ebedi olsun!